De Urbanuskerken van Amstelland

Publicatiedatum: 25 februari 2022

In Amstelland kun je er haast niet omheen: er zijn in dit gebied maar liefst vier Sint Urbanuskerken te vinden. De een nog markanter dan de ander, met allemaal een interessant verhaal!

(foto boven, fotograaf: Ruud Blok)

Sint Urbanuskerk - Bovenkerk 

De grootste van de vier Urbanuskerken staat in Bovenkerk, in de gemeente Amstelveen. Begin 1600 gebruikte men ten zuiden van Amstelveen twee kerkjes voor de rooms-katholieke eredienst: de ‘Bovenkerkcke’ aan de Bovenkerkerweg en de ‘Benedenkerkcke’ aan de Legmeerdijk. Op de hoek aan de Hand naar Leyden en de Noorddammerlaan werd in 1805 een nieuwe parochiekerk gebouwd. Voor de bouw van de Sint Urbanuskerk op de huidige plek nam pastoor Jan Willem Brouwers (pastoor in Bovenkerk sinds 1871) het initiatief zijn vriend en architect Pierre Cuypers te benaderen een kerk te ontwerpen.

Het eerste deel van deze kerk is gebouwd van 1873 tot 1875, het tweede deel werd in 1887-1888 gerealiseerd. De Sint Urbanuskerk ligt op een bijzondere plek bij de Poel, aan de rand van het Amsterdamse Bos. Je kunt de kerk al van verre zien: deze Urbanus heeft een ranke zeskantige toren van maar liefst 65 meter hoog. Ook springen de prachtige bakstenen gewelven in het oog en valt op dat het een behoorlijk groot uitgevallen kerk betreft. In 2018 is deze kerk getroffen door een grote brand, waarbij alleen de toren intact bleef. Sinds 2020 vinden om deze reden restauratiewerkzaamheden plaats die naar verwachting eind 2022/begin 2023 afgerond zijn. 

Sint Urbanuskerk - Nes aan de Amstel

De Sint Urbanuskerk van de hand van Jos Cuypers is beeldbepalend voor het pittoreske Nes aan de Amstel. Tot in de wijde omgeving is de vierkante toren van deze neogotische kruisbasiliek zichtbaar, inclusief de opvallende hoektorentjes. ’s Avonds, als de kerk verlicht is, is de vergelijking met een vuurtoren aan de Amstel snel gemaakt.

Eeuwen terug kwamen rooms-katholieke gelovigen in Nes aan de Amstel tezamen in een groot woonhuis. Tot 1773, toen men toestemming kreeg om een kerk te bouwen. Van dit kerkje is vandaag de dag in een zijmuur van de huidige Urbanuskerk nog de eerste steen te zien in een zijmuur. De eerste kerk op deze plek trok veel gelovigen, ook al was de plek slecht te bereiken via de onverharde Amsteldijk. De beste manier was om over het water te komen, maar dat weerhield men er niet van om vanuit de wijde omtrek de kerk te bezoeken: de boeren uit de Ronde Hoep roeiden er zelfs de Amstel voor over.

Met de komst van de nieuwe pastoor Van Zanten kwam het plan voor een nieuwe kerk in zicht. De pastoor was erg geliefd en wist voldoende geld in te zamelen om zijn plan ten uitvoer te brengen. Het vervallen kerkgebouw ging plat en de jonge architect Jos Cuypers, zoon van eerdergenoemde Pierre Cuypers, ontwierp een nieuwe kerk en parochie. Deze Sint Urbanuskerk werd van 1887 tot 1889 gebouwd. Het interieur van de kerk, tegenwoordig nog steeds bijna in originele staat, valt onder meer op door de fraaie glas-in-loodramen, het kleurgebruik en de motieven op de vloer. 

Sint Urbanuskerk - Ouderkerk

De oudste van de vier Urbanuskerken is te vinden in Ouderkerk aan de Amstel. De kerk is naar ontwerp van Pierre Cuypers gebouwd tussen 1865 en 1877. Ook deze kerk heeft een markant en silhouetbepalend karakter en torent met een torenspits van ruim 50 meter hoog boven het dorp uit. De kerk is een duidelijk voorbeeld van de neogotische bouwstijl van de beroemde architect Cuypers, en een van de vele in de 19e eeuw gebouwde katholieke kerken, in stijl geïnspireerd door de middeleeuwen.

Na de Hervorming, een periode waarin katholieken in het geheim bijeenkwamen in schuilkerken, braken er vanaf 1953 nieuwe tijden aan. De bisschoppelijke hiërarchie werd in Nederland hersteld, er werden in die periode vele nieuwe kerken gebouwd en het geloof groeide. De toenmalige Waterstaatskerk in Ouderkerk bleek veel te klein en werd vervangen door de neogotische kerk naar ontwerp van Cuypers.

Bijzonder aan deze Urbanuskerk zijn vandaag de dag onder meer het fraaie orgel van Jacobus Vollebregt, de glas-in-loodramen van Frans Nicolas en de tegeltableaus van Jos Cuypers. De kerk en de pastorie zijn sinds 1998 beschermd als rijksmonument.

Sint Urbanuskerk - Duivendrecht

De vierde Sint Urbanuskerk staat in Duivendrecht en is als enige niet door een Cuypers ontworpen. Deze neoromaanse kerk is van de hand van architect Theodorus Asseler en vormt hét herkenningspunt van Duivendrecht. Door de twee torens, ongebruikelijk voor een dorpskerk, wordt de Urbanuskerk ook wel eens de ‘Dom van Duivendrecht’ genoemd.

De huidig kerk werd in 1878 en 1879 gebouwd op de plek waar eerst een schuilkerk in een boerderij (1653) en een bescheiden kerkje zonder toren (1840) stonden. De preekstoel is waarschijnlijk afkomstig uit het vorige kerkje, met ornamenten die de rococostijl benaderen. De Urbanuskerk ligt pal naast het station van Duivendrecht.

Met dank aan: Historisch Amstelland